Zdrojkowscy.pl

O osadnictwie na Podlasiu
autor: Jan Mamaj
kategoria: Skąd pochodzimy

O osadnictwie na terenach dzisiejszego Podlasia niewiele jest informacji z zachowanych dokumentów spisanych przed XIV wiekiem. Dopiero z wieku XV zachowało się dużo danych z ocalałej do naszych czasów znacznej części Metryki Książęcej. Na jej podstawie można prześledzić proces osadniczego zasiedlania poszczególnych okolic tej ziemi. 

Jest to okres bardzo licznych nadań książęcych na rzecz szlachty przybywającej, głównie z południowych części tak zwanego Starego Mazowsza. Nadania te z reguły nie polegały na darowiźnie lub sprzedaży i istniejących już wsi książęcych, lecz na nadawaniu dotąd nie zasiedlonych, przeważnie lesistych terenów. Z nadaniem był związany obowiązek zagospodarowania i pełnienia służby rycerskiej. Zasadniczą jednostką nadawczą był obszar 10 włókowy ( około 168 ha ) lub jego wielokrotność. Mogło to wynikać stąd, że z każdych 10 włók był obowiązek służby wojennej. Wielkość nadania była, między innymi uzależniona od terenu, który był nadawany. W okolicach odleglejszych, lesistych, rzadziej zaludnionych, nadania były większe. Na wielkość nadania niewątpliwie musiały mieć również wpływ zasługi obdarowywanego, a nieraz i liczba posiadanych synów. Na terenach niezagospodarowanych panującą formą była darowizna ziemi, a nie sprzedaż.

Zdarzało się, że obdarowany zajmował większą powierzchnię niż to przewidywał przywilej nadawczy. Owo przekroczenie nadania wychodziło na jaw podczas pomiarów kontrolnych przeprowadzanych przez administrację książęcą. Tereny zajęte ponad uprawnienia zwane były naddawkami, za które posiadacz uiszczał na rzecz skarbu książęcego należną opłatę i otrzymywał na nie dodatkowy przywilej. Wielką własnością były dobra duchowne i książęce. Książęta zatrzymywali w swym ręku wiele wsi skupionych w okolicy Łomży i innych miast na terenie tej ziemi. Dobra książęce i duchowne uprawiane były przez kmieci, którzy w XV wieku mieli wyznaczone pod uprawę działki jednowłókowe.

Przy nadaniach od razu określano przynależność danej osady, czy to do Nura, czy do Zambrowa, czy do Łomży czy innego miasta. W XIV wieku ziemia drohicka obejmowała swym zasięgiem grody w Mielniku, Surażu i Bielsku do śmierci ostatniego z książąt halickich Bolesława Jerzego II w 1340 r. Pochodził on z linii Piastów mazowieckich. O schedę po nim przystąpili król Kazimierz Wielki i bracia rodzeni Bolesława Siemowit i Kazimierz. Król zajął Ruś Czerwoną, a Podlasie książęta mazowieccy, ustanawiając tutaj swoich namiestników.

W wyniku częstych napadów Litwinów w II połowie XIV wieku obszar ziemi bielskiej i drohickiej jak i położone dalej na zachód tereny wschodniego Mazowsza uległy prawie kompletnemu wyludnieniu. Zajęte przez książąt litewskich Podlasie najeżdżali Krzyżacy. Pretekstem było nawracanie pogańskiej jeszcze wtedy Litwy. Szczególnie nasiliły się te najazdy po śmierci Wielkiego Księcia Litewskiego Olgierda. Krzyżacy docierali do Mielnika i Drohiczyna pustosząc, rabując i uprowadzając ze sobą jeńców i bydło.

Po objęciu tronu przez Jagiełłę nadał on w 1390 r. ziemię drohicką z grodami Drohiczyn, Mielnik, Suraż i Bielsk księciu mazowieckiemu Januszowi. W 1405 r. książę Witold odebrał (przy wsparciu Krzyżaków) większą część Podlasia księciu Januszowi. Powstała granica pomiędzy terytorium wschodniego Mazowsza, a Wielkim Księstwem Litewskim rozciągająca się od ujścia Nurca do Bugu aż po ujście Śliny do Narwi. Ta wytyczona wtedy granica była z niewielkimi zmianami do 1569 r. granicą państwową pomiędzy Litwą i Koroną, a następnie aż do rozbiorów granicą pomiędzy województwami mazowieckim i podlaskim.

Gwałtowny wzrost osadnictwa na tych terenach w XV wieku sprzyjał budowaniu kościołów, których fundatorami byli głównie osoby prywatne, które w wyniku nadań osiedlały się na tych terenach. Jedne z pierwszych, w ten sposób budowane kościoły powstały w Kuczynie w 1419 r. i Perlejewie, niedługo po kościele w Kuczynie. Wieś Perlejewo została nadana przez księcia Witolda rycerzowi Janowi z Białoskórów. Około 1428 roku książę Witold nadał wieś Ciechanowie rycerzowi Pawłowi Strumille z Dmoszyna. On też ufundował pierwszy kościół w Ciechanowcu. Paweł Strumiłło miał dwóch synów Macieja i Piotra, którzy po śmierci ojca podzielili między siebie Ciechanowie wzdłuż rzeki Nurzec. Podział ten utrzymał się trwale i jest widoczny do dziś. Synem Piotra był Stanisław zwany Kiszka, od którego pochodzą Kiszkowie herbu Dąbrowa. Około 1450 r. został ufundowany kościół w Sterdyni. W XV wieku nie powstał żaden kościół na wschód od linii Bielsk – Suraż. Tereny te zostały zagospodarowane później, przeważał tam żywioł prawosławny. Głównym ośrodkiem ziemi bielskiej był Bielsk. Wg tradycji, pierwsza świątynia została ufundowana w Bielsku przez Władysława Jagiełłę po chrzcie Litwy w 1386 r. bardziej prawdopodobne jest, że przez księcia Witolda około 1420 r. W połowie XV w. istniał kościół w Brańsku.

W 1433 roku grupa miejscowej szlachty: Jan i Piotr z Zalesia, Stanisław, Piotr Stalka oraz Mikołaj i Marcin z Topczewa przed dokonaniem podziału swych dóbr postanowili ufundować kościół w Topczewie. Jego plebanowi Mikołajowi nadali duże uposażenie, cztery włóki ofiarowali wspólnie oraz inne użytki i prawa. W 1457 r. podsądek ziemi bielskiej Wisław wraz z bratankami ufundował we wsi Piórkowo kościół. W XVI w. wieś Piórkowo zmieniła nazwę na Wyszki, a parafia na wyszkowską. Do 1500 r. na Podlasiu powstało 65 kościołów z tego 54 z fundacji prywatnych, 10 z książęcych i 1 z biskupiej. Z najstarszych dokumentów, do których dotychczas dotarłem, pochodzących z XVI wieku wynika, że w tym czasie zamieszkiwali już Zdroykowscy na terenie parafii topczewskiej głównie we wsiach Zdrojki, Bagińskie, Kożuszki oraz Falki Stare, Falki Godziby i Falki Rzędosie. W dokumentach zawsze przed nazwiskiem Zdroykowski występuje słowo Nobilles (szlachcic) oraz po nazwisku słowo heares (dziedzic) i nazwa lub nazwy wsi, w których był właścicielem części gruntów.

Możliwe, że dalsze poszukiwania, w zachowanych dokumentach z XV i XVI wieku, pozwolą ustalić, od kogo i kiedy przodkowie Zdrojkowskich otrzymali szlachectwo i nadanie, na terenie którego później powstała wieś Zdrojki, jakie były ich imiona i skąd pochodzili.

----------------

Bibliografia

  • Truskolasy Lachy gm. Sokoły woj. podlaskie, na stronie tej: Zygmunt Gloger - Dawna ziemia bielska i jej cząstkowa szlachta/przedruk
  • Kościoły a państwo na pograniczu polsko-litewsko-białoruskim
    www.bialystok.ap.gov.pl/dziedzictwo/.../kościoły_a_państwo.pdf
    na tej stronie referat Tomasza Jaszczołta p.t. "Fundacje kościelne na Podlasiu do końca XV wieku".
  • Herbarz Ignacego Kapicy Milewskiego, a w nim Przedmowa - Zygmunta Glogera
  • Tomasz Jaszczołt - "Gmina Grodzisk k. Siemiatycz. Dzieje ziemi i mieszkańców", Grodzisk 2004
  • A. Jabłonowski - "Podlasie" cz. 1, 2 i 3
  • Adam Wolff - "Mazowieckie Zapiski Herbowe z XV i XVI w." ("Osadnictwo" str. 24, "Drogi" str. 27)


komentarze (0)


Imię


Wpisz kod z obrazka