Zdrojkowscy.pl

Gniazdo rodowe
autor: Jan Mamaj
kategoria: Gniazdo rodowe

Gniazdo rodowe Zdrojkowskich to miejsce związane z nadaniem książęcym z XV wieku, położone w ziemi drohickiej, w parafii topczewskiej. Prawdopodobnie wtedy jeszcze było nie zasiedlone i porośnięte lasem. Dziś leżące na terenie województwa podlaskiego, w powiecie Bielsk-Podlaski, w gminie Wyszki. Nadanie mogło obejmować obszar o powierzchni 20 włók (około 359 ha) dziś zaliczany do wsi: Koćmiery, Wypycha i Zdrojki, o czym może świadczyć zapis z Rejestru z 1528 roku, w którym wymienione są dobra „Kotmiry Zdroiewskii”. Jednak mogło być też tak, że nadanie wynosiło 10 włók (około 180 ha) i obejmowało obszar zaliczany dziś do wsi Zdrojki i części wsi sąsiednich. 

Ponieważ nazwa wsi często tworzona była od występującego na jej terenie czegoś szczególnego, wyróżniającego to miejsce od terenów je otaczających, to można przypuszczać, że nazwa wsi Zdrojki pochodzi od źródeł (zdroi) występujących wówczas na jej terenie. Wszystko wskazuje na to, że na terenie nadania istniały w XV wieku źródła, z których wypływająca woda była używana do picia, pojenia inwentarza żywego i nawadniania pól. Miała ona szczególne znaczenie w początkach osadnictwa na tym terenie gdyż w pobliżu nie płynie rzeka i nie ma jeziora. Prawdopodobnie wokół tych zdroi (dawniej źródło nazywano zdrojem) zapoczątkowało się zagospodarowywanie nadanych dóbr, poprzez wyręb i wypalanie porastających je lasów i tworzenie na ich miejscu pól i łąk oraz budowanie pierwszych zabudowań mieszkalnych i gospodarczych. Nie udało się ustalić dokładnie, w którym roku Zdroiki jako nazwa wsi określająca te dobra zaczęła być używana. W zachowanych dokumentach z XVI wieku występuje jako Zdroiki, Zdroyki, Zdroyky jak również Zdroiky i Zdroyky z dwoma kropkami nad literą „y” w tym słowie.

Analiza, formy gramatycznej nazwy Zdroiki czy Zdroyki, Zdrojki , która jest liczbą mnogą i jednocześnie zdrobnieniem od słowa „zdrój” wskazuje, że mogły w tym miejscu występować dwa lub więcej źródła o niewielkiej wydajności. Obserwacja istniejącego stanu na terenie dawnego założenia dworsko - ogrodowego w Zdrojkach to potwierdza. Nadal z istniejącego tu źródła (źródeł) wypływa woda. Ponieważ źródło znajduje się na terenie podmokłym, zalanym wodą, to trudno jest jednoznacznie określić czy woda wypływająca tam wybija z jednego miejscu czy z kilku blisko siebie położonych. Wszystko wskazuje na to, że dawni właściciele tych dóbr przyjęli nazwisko Zdroikowski, v Zdroykowski od nazwy wsi Zdroiki, v Zdroyky. Jako przykład, że nawet w tym samym roku, w aktach spisywanych przez różnych pisarzy grodzkich, pisownia nazwiska, a także nazwy dóbr Zdroiki różniła się, mogą zaświadczyć fragmenty z przytoczonych na następnej stronie zapisów z Księgi Brańskiej Godzkiej Nr 13 z roku 1613 na kartach 688 w, 442 r oraz 584 r.

We fragmencie z karty 688, w którym jest mowa o Szlachetnych Adamie i Jerzym Zdroikowskich rodzonych braciach oraz w innym miejscu o Szlach. Wojciechu synu Łukasza z Bagienskie, Zdroiki i Kozuszki dziedzicu, zarówno nazwisko jak i nazwa dóbr pisane są przez „i”. (patrz fot. 1.)

We fragmencie z kart 442 - w którym jest mowa o tym, że Szlach. Jerzy, syn Łukasza, Zdroykowsky i Szlach. Adam, syn Łukasza, Zdroykowsky okazali rany, o zadanie których oskarżali Szlach. Józefa, syna Mikołaja Bagiensky - nazwisko Zdroykowsky pisane jest przez „y”. (patrz fot. 2.)

W ostatnim z przytoczonych z tej księgi fragmentów z karty 584 - w którym jest mowa o tym, że Bartłomiej, syn zmarłego Stanisława, ze Zdroikj Kozuskj okazał przed sądem brańskim rany na rękach, o zadanie których oskarża Michała, syna zmarłego Jana, Mierzwinskj z Mierzwina dziedzica - nazwa wsi Zdroikj ma jeszcze inną pisownię, na końcu jest litera „j”. (patrz fot. 3.)

W XVI wieku dobra Zdrojki zostały podzielone pomiędzy liczne potomstwo. W 1569 roku wymienianych jest 10 Zdroikowskich ze Zdroiek, a w 1580 r. Marek syn Jana Zdroikowski w imieniu drobnoszlacheckich mieszkańców Zdroiek opłacił podatek z 5 włók szlacheckich ( 90 ha). Z rejestrów dymów z lat 1635 i 1638 wynika, że mieszkający w domach Zdroikowscy gospodarowali już tylko na 3 włókach (54 ha). W Księdze Chrztów z lat 1645-1680 parafii topczewskiej na stronie 58 jest zapis z 1653 roku dotyczący nadania podczas chrztu imienia Krystyna córce Szl. Urodzonych Franciszka Zdroykowski zwany Pernalik i Anny ślubnych małżonków ze wsi Zdroyki. Z aktów chrztów z tego okresu wynika, że w Zdroykach mieszka coraz więcej rodzin o innych nazwiskach niż Zdroykowski. W latach 1646 -1658 mieszkali tam między innymi: Jan Jabłoński, Franciszek Zdroykowski, Marcin Sasin, Wojciech Dzierżek, Piotr Trzeszczkowski, Baltazar Olszewski, Walenty Zdroykowski i Piotr Koćmier.

W II połowie XVII wieku, prawdopodobnie w drodze skupowania rozdrobnionych działów szlacheckich w Zdroykach, Balcer Olszański stał się głównym właścicielem tych dóbr. Ze spisu podatku pogłównego z 1676 r. wynika, że podatek zapłacił za siebie, syna i żonę, parobka i dziewkę oraz pięciu poddanych. Pod koniec XVII wieku prawdopodobnie jeszcze za Balcera Olszańskiego powstały w Zdroykach założenia dworsko-ogrodowe o kształcie prostokąta ciągnącego się z północy na południe. Istniejący gościniec z Wyszek do Falek Starych i łącząca się z nim droga do Łubic wyznaczały zachodnią i północną rubież układu siedziby dworskiej. Rubież wschodnią wyznaczał bieg strumienia zbierającego wodę cieknącą ze zdrojów znajdujących się w obrębie kompozycji dworsko-ogrodowej. Wzorowana na wzorach barokowej estetyki ogrodowej cała kompozycja założenia dworskiego miała powierzchnię około 10 ha.

W 1703 ze Zdroyek ochrzczony został Antoni syn Stanisława i Anny z Zaleskich Olszańskich (prawdopodobnie wnuk Balcera Olszańskiego). Jednak po 1703 roku brak jest zapisów o chrztach dzieci z rodziny Olszańskich ze Zdrojek. Były natomiast od 1717 roku chrzty dzieci z rodzin poddanych Generosus Świderskich mieszkających w Zdrojkach. Np. z metryki chrztu z 1721 r. wynika, że ochrzczony został Wojciech syn pracowitych Tomasza i Marianny, poddanych Magnif. Jana Świderskiego, a chrzestnymi byli: Generosus Benedykt Świderski i Łucja Leszczyńska. W Księdze Małżeństw parafii Topczewskiej z lat 1724-1768 jest z 1734 roku ze Zdrojek metryka małżeństwa Generosus Florianum Lebiedź z Rosalium Jeziernicką. Świadkami byli: Magnifico Kacper Dobrzycki, Generosus Stanisław Trzeszczkowski, Generosus Franciszek Głuchowski i Generosus Ludwik Brzozowski. Po 1734 roku nie ma już w księgach metrykalnych z parafii topczewskiej żadnych zapisów dotyczących tej rodziny. Dopiero w 1754 r. z Dworu Zdojki jest metryka chrztu Wojciecha syna Magnificus Ignacego i Barbary ze Świderskich Cybulskich, w 1756 r. Franciszka syna tych samych rodziców, w 1760 r. Konstancji ich córki, której chrzestnymi byli Magnificus Antoni Wilczewski, podczaszy ziemi bielskiej, dziedzic majątku Topczewo, i Anna Świderska, a z 1761 r. metryka chrztu Marianny córki Ignacego i Barbary Świderskich, której chrzestnymi byli: ks. Adam Choiński i Franciszka Wilczewska.

Na podstawie tych informacji można wnioskować, że około 1717 roku nowym właścicielem dworu i dóbr Zdrojki został Jan Świderski. Prawdopodobnie jego córka Barbara około 1750 roku poślubiła Ignacego Cybulskiego, z którym miała dwóch synów Wojciecha i Franciszka oraz dwie córki Konstancję i Mariannę , chrzczonych w Kościele Topczewskim. Po roku 1760 ze Zdrojek są tylko chrzty dzieci pracowitych z rodzin Łubów. W 1784 r. w metryce chrztu Józefa syna pracowitego Jakuba Łuby jest informacja, że rodzice chrzczonego to poddani Magnifici Macieja Trzeszczkowskiego Camerarii Terrestris Bielcensis. Podobnie w metryce z dnia 21.12.1786 r. chrztu ze Zdrojek Tomasza syna Antoniego i Franciszki Łubów jest zapisane, że są poddanymi Macieja Trzeszczkowskiego. Na podstawie tych zapisów można wnioskować, że po Ignacym Cybulskim właścicielem majątku Zdrojki został Maciej Trzeszczkowski.

Pod koniec lat dziewięćdziesiątych XVIII wieku majątek Zdrojki stał się własnością rodziny Leńskich. Jednak rodzina ta nie mieszkała w dworze w Zdrojkach. W księgach metrykalnych z lat 1799 do 1837 nie ma ani jednego zapisu dotyczącego osoby o tym nazwisku. Majątkiem zarządzał zapewne zarządca zatrudniony przez właścicieli. Prawdopodobnie jeszcze przed 1830 rokiem Leńscy wydzierżawili majątek Zdrojki rodzinie Kulikowskich, gdyż od 1832 roku są zapisy w Księdze chrztów parafii topczewskiej o chrztach dzieci Jana i Maryanny z Kamieńskich, Kulikowskich z Dworu Zroyki. W 1832 r. ochrzczona została Paulina, w 1834 Salomea, w 1836 Kazimierz Dominik, w 1838 Edward Ignacy Adam, w 1840 Alexandra Zuzanna, w 1842 Stefania Konstancja, a w 1846 Stanisław ( ur. w 1844 r.), Antoni Wincenty ( ur. w 1845 r.) i Tekla (ur. w 1846 r.) dzieci Jana i Marianny Kulikowskich. Ich chrzestnymi byli: Jan Hryniewicki, Katarzyna Karasińska, Tekla Kamieńska, Dominik Wielowiejski, Rozalia Hryniewicka, Wincenty Kamieński sędzia spraw cywilnych Powiatów Bielskiego i Drohickiego, Konstancja Wielowiejska, Julia Kamieńska, Julia Talatycka, Jan Talatycki, Franciszka Kamieńska żona Wincentego, Jan Jabłoński, Józef Kulikowski, Marianna Hryniewicka, Józef Kosiński honorowy Radca, Tekla Bartochowska wdowa Macieju, Kazimierz Warpechowski sekretarz dworzańskiego Bielskiego zebrania, Feliks Puchalski, Jan Kamieński i Paulina Warpechowska.

30 marca 1837 roku córka zmarłego dziedzica Zdrojek – Kazimierza Leńskiego, żona przewodniczącego sądu w Białymstoku Weronika Michałowska, w obecności swego syna Kazimierza Michałowskiego, sprzedała majątek Zdrojki ( razem z przynależnością w Falkach Starych) Wojciechowi Kulikowskiemu. Majątek obejmował 90 dziesięcin ziemi ( około 98 ha) w Zdrojkach, 32 poddanych (16 mężczyzn i 16 kobiet). Po śmierci Wojciecha Kulikowskiego Zdrojki odziedziczył jego syn Jan. Jan Kulikowski zmarł około 1882 roku. 26 maja 1882 roku w posiadłość Zdrojki został wprowadzony syn Jana, Józef Kulikowski. Majątek zajmował obszar około 95 ha i dominowały w nim grunty orne. Józef Kulikowski tak jak jego przodkowie nie był zamożny. Poza Zdrojkami nie posiadał innych majątków i stale zamieszkiwał w dworze zdrojkowskim. Gdy on był dziedzicem Zdrojek, zapewne na początku XX wieku wybudowany został w Zdojkach skromny dwór modrzewiowy kryty gontem o powierzchni w podstawie około 150 m² usytuowany nad stawem w sąsiedztwie starych już wówczas klonów i lip.

Przed I Wojną Światową po Kulikowskich Zdojki przeszły w ręce Józefa Hryniewickiego. Liczyły wówczas 103 ha. Córki jego Helena i Zofia przed 1914 r. uczyły po kryjomu dużą grupę dzieci służby folwarcznej i z okolicznych wiosek. Po śmierci Józefa ,w latach trzydziestych XX wieku współwłaścicielami majątku Zdrojki zostali jego synowie dr Stanisław Hryniewicki i inż. Józef Hryniewicki oraz córki Helena Kosmaczewska i Zofia Hryniewicka. W dworze zdrojkowskim zamieszkała Helena Kosmaczewska ze swoją siostrą Zofią. W majątku gospodarowała Helena, bracia mieszkali i zarobkowali w miastach.

We wrześniu 1939 r. Helena Kosmaczewska wraz siostrą uciekły ze Zdrojek i ukryły się w okolicy Zdrojek przed wkraczającą na te tereny Armią Radziecką. Nowa władza założyła w Zdrojkach kołchoz. Dewastowano zabudowania i trzebiono drzewostan. Po zajęciu Zdrojek przez Niemców w 1941 r. i upaństwowieniu majątku, siostry wróciły do majątku. Helena została Administratorem i na tym stanowisku pracowała aż do ewakuacji niemieckiej w lecie 1944 r. W tym czasie przy zachodniej pierzei dziedzińca dworskiego wybudowano dużą drewnianą stodołę. Jesienią 1944 roku obie siostry miały być aresztowane i wywiezione do obozu w głąb ZSRR, lecz udało się im uciec i ukryć. W 1944 roku majątek objęty został aktem o reformie rolnej. Helenę Kosmaczewską usunięto z dworu i wywłaszczono. Po kilku miesiącach Helena i Zofia zamieszkały w Miastku w województwie koszalińskim. Helena pracowała szereg lat jako księgowa, aż do uzyskania emerytury. Zofia jako słaba i schorowana uzyskała tak zwaną rentę za wywłaszczony majątek. Obie Panie zmarły przed 1983 rokiem.

W dworze zamieszkali dotychczasowi parobkowie i pogorzelcy dewastując budynek i wyniszczając drzewostan. Centrum założenia dworskiego otrzymali z reformy rolnej Roch Tymosiek i jego żona Kamila, była służąca Heleny. Wycięli drzewostan, a na jego miejsce urządzili uprawy łąkowe (pastwiska). Zarzucili hodowlę ryb. Dewastowali dwór. W dużej drewnianej stodole Spółdzielcze Kółko Rolnicze z Wyszek miała bazę remontową maszyn rolniczych. W 1980 roku zmarli Kamila i Roch Tymosiek. Wówczas teren założenia wraz z zabudowaniami, oprócz działki, na której stała duża drewniana stodoła, zakupili od ówczesnych władz gminy Wyszki, Franciszek i Jadwiga Topczewscy, którzy na tym terenie prowadzili gospodarstwo rolne. W 1985 roku zbudowali nowy murowany dom mieszkalny, murowaną stodołę przy dawnym dziedzińcu od strony południowej i rozebrał resztki walącego się dworu modrzewiowego, po którym do dziś pozostały tylko fundamenty. Na początku XXI wieku SKR zaprzestał działalności na terenie Zdojek. Burmistrz gminy Wyszki sprzedał dużą drewnianą stodołę. Nabywca ją rozebrał, a materiał z rozbiórki wywiózł. Działkę, na której stała ta stodoła, w 2003 roku nabyli od Burmistrza Gminy Wyszki Jan i Grażyna Mamajowie.

Na ostatnim zdjęciu (fot. 4.) pokazany jest fragment mapy topograficznej, w skali 1:25000 ( 4 cm na mapie to 1 km w terenie), obejmujący okolice wsi Zdrojki. Widoczny jest na nim obszar założenia dworsko-ogrodowego (około 10 ha) ograniczonego od zachodu drogą ze Zdojek do Koćmier, od południa drogą przebiegającą od tej drogi w kierunku Wyszek, przy której od strony północnej znajduje się wał ziemny zaznaczony na mapie linią falistą, od północy drogą ze Zdrojek w kierunku na wsie Kowale i Łubce, a od wschodu ciekiem (kanałkiem) wodnym mającym swój początek na terenie mokradeł, znajdujących się w narożu południowo-wschodnim założenia, porośniętych drzewami liściastymi, jakie tworzy woda wypływająca ze źródeł. Przez środek założenia z północy na południe przechodzi polna droga. Po prawej stronie tej drogi czarny prostokąt oznacza miejsce gdzie stał dwór, a po lewej miejsce gdzie stała duża drewniana stodoła.

----------------

Bibliografia

  • Ewa Bończyk-Kucharczyk, Józef Maroszek, Jolanta Kosmaczewska i Łukasz Postołowicz, Dokumentacja ewidencyjna założenia dworsko-ogrodowego w Zdrojkach. Opracowana na zlecenie Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Białymstoku w 1985 r.
  • Józef Włodek, Pamiętniki Historyczne tom I Dzieje zagłady ziemiaństwa polskiego południowo-zachodniej Białostocczyzny w latach 1939-1944.
  • Metryki z Parafii Topczewskiej lata 1645-1900, Archiwum Diecezjalne w Drohiczynie.
  • Kutrzeba, St. Semkowicz, Wł. Aleksander, Akta unij Polski z Litwą 1385-1791. Wydanie z 1932 r.
  • Księgi poborowe Podlasia. Regest poborowy woj. Podlaskiego ,Powiatu Bielskiego, Parafii Topczewskiej z 1580 r. AGAD ASK dz.I sygn.47,65 i 70
  • Księgi grodzkie brańskie AGAD, sygn. 44 i 52


komentarze (1)

Andrzej: Fotografie dostępne są w galerii po kliknięciu miniaturki zdjęcia w treści artykułu.

Imię


Wpisz kod z obrazka